Jak nitować oczka kaletnicze: ręcznie młotkiem i prasą ręczną

Oczka kaletnicze, nazywane też oczkami obuwniczymi, to wydrążone walce zakończone z jednej strony kształtowanym kołnierzem. Służą do wzmocnienia i zabezpieczenia otworu w skórze, tkaninie lub wodoodpornych taśmach. Oczka można zakładać ręcznie albo za pomocą prasy ręcznej. W dzisiejszej instrukcji pokażemy oba sposoby.

Czy można zastosować oczko kaletnicze bez podkładki?

Zdecydowanie nie. Oczko składa się z dwóch części z bardzo ważnego powodu. Sam korpus oczka można wprawdzie przełożyć przez otwór, ale jeśli nie podłoży się pod niego płaskiej podkładki, nitownik rozklepie wprawdzie metal po drugiej stronie, lecz nie będzie on miał o co się oprzeć. Skutkiem może być ostry, nierówny brzeg, który przy pierwszym mocniejszym szarpnięciu (na przykład na obroży) od razu wyrwie się z materiału. Podkładka działa jak klasyczna duża podkładka pod śrubę: rozkłada nacisk na większą powierzchnię i mocno trzyma oczko na miejscu.

Podkładki płaskie i wysokie: co mamy w ofercie

W praktyce rymarskiej spotykają Państwo dwa typy podkładek: płaskie oraz tzw. wysokie (które mają wokół otworu środkowego wystający trzonek). Wysokie podkładki dawniej stosowano do klasycznej, miękkiej skóry, w której trzonek podczas zaciskania naturalnie się chowa, bo skóra go przyjmuje.

Nowoczesne wodoodporne taśmy są jednak wyjątkowo wytrzymałe i niepodatne. Jeśli otwór wybity jest co do milimetra, wysoka podkładka nie ma się gdzie wcisnąć. W rezultacie metalowy trzonek odkształcał się pod naciskiem na twardej powierzchni PVC, co prowadziło do nierównomiernego zaciśnięcia, a w skrajnych przypadkach do pękania samych oczek.

Przy twardych wodoodpornych taśmach postawiliśmy dlatego na podkładki płaskie (grubość 0,2 mm), które opisanego problemu nie mają. Nie mają wystającego trzonka, oczko opiera się o nie czysto i stabilnie, a sprawdzają się zarówno na skórze, jak i na twardych taśmach. Wysokie podkładki (3 mm) mamy już tylko do mosiężnych oczek ø 5,2 i 6 mm. Do twardej taśmy z PVC nie należy ich używać.

Oczka i podkładki sprzedawane są osobno

Przy wyborze oczek w sklepie internetowym trzeba pamiętać o jednej istotnej sprawie: oczka i podkładki sprzedawane są osobno. Nie jest to gotowy zestaw, dlatego warto dodać do koszyka jedno i drugie.

Różne rozmiary do każdego projektu

Aby oczko prawidłowo siedziało w materiale i niezawodnie chroniło otwór przed rozciągnięciem, należy dobrać właściwą średnicę wewnętrzną. W naszej ofercie znajdą Państwo 5 podstawowych rozmiarów:

• ø 3,6 mm: drobne oczko, które świetnie nadaje się do papierowych zawieszek, prac kreatywnych, etykiet lub sznurowania.

• ø 5,2 mm i ø 6 mm: rozmiary do obroży i smyczy z taśm. Oczko ø 5,2 mm stosuje się do obroży z taśm o szerokości 25 mm. Przy pracy z szerszym lub grubszym materiałem (powyżej 2,5 cm) należy użyć oczka ø 6 mm.

• ø 7 mm: główka o średnicy 13 mm i trzonek długości 7 mm. Sprawdzi się tam, gdzie potrzebny jest większy otwór niż przy ø 6 mm.

• ø 13 mm: duże oczko z główką o średnicy 23 lub 25 mm i trzonkiem 7 mm, sprzedawane po 100 szt., wyłącznie niklowane. Nadaje się do plandek, plandek samochodowych i siatek cieniujących.

Wykończenia powierzchni dopasowane do stylu

W przypadku oczek funkcjonalność musi iść w parze z wyglądem. Przy oczkach ø 5,2 mm i ø 6 mm metalowy pierścień można dopasować kolorem do taśmy, skóry lub pozostałych elementów metalowych. Pozostałe rozmiary mają węższy wybór: ø 3,6 i ø 13 mm mamy niklowane, ø 7 mm niklowane i ze stali nierdzewnej. Wykończenia ø 5,2 i ø 6 mm:

Zastosowanie oczek w produkcji

Choć na pierwszy rzut oka może się tak nie wydawać, zastosowanie oczek jest bardzo szerokie:

• Produkcja rymarska i kynologiczna – uprzęże, smycze, obroże, paski i rzemienie ze skóry lub wodoodpornych taśm
• Produkcja obuwia – sznurowanie butów, wzmocnienie otworów na sznurówki
• Wyroby galanteryjne – torby, plecaki, worki turystyczne, torebki, teczki
• Produkcja odzieży – sznurki, ściągacze kaptura, ozdobne zapięcia
• Prace ręczne – zawieszki, etykiety, metki
• Przemysł motoryzacyjny i techniczny – plandeki do samochodów ciężarowych, namioty, plandeki cieniujące

Co będzie potrzebne do zakładania oczek?

Niezależnie od tego, czy oczka zakłada się ręcznie, czy za pomocą prasy, podstawowa zasada jest zawsze ta sama: najpierw trzeba w materiale przygotować czysty otwór, a następnie zanitować oczko z płaską podkładką.

W zależności od wybranego sposobu należy przygotować:

• Do zakładania ręcznego: młotek (stalowo-plastikowy, nylonowy lub drewniany), ręczny nitownik i kowadełko w dokładnym rozmiarze oczka (ofertę znajdą Państwo w kategorii Narzędzia do nitowania).

• Do zakładania w prasie: prasa ręczna + tłoki (przyrządy) odpowiadające rozmiarowi oczka.

• Do przygotowania otworu: polietylenowa deska do cięcia i narzędzie do wykonania otworów odpowiednie do rodzaju materiału (patrz niżej).

Przygotowanie otworu: jak postępować z różnymi materiałami?

Zanim sięgną Państwo po nitownik lub prasę, trzeba w materiale przygotować czysty otwór. Prawidłowo wybity (lub wytopiony) otwór jest podstawą powodzenia. Jeśli otwór zostanie przygotowany niedbale, brzegi materiału pod oczkiem zaczną się pod obciążeniem strzępić lub rwać, a oczko z łatwością wypadnie z wyrobu.

Podstawowa zasada dotycząca średnicy otworu: otwór nie może być ani za mały, ani za duży. Jeśli jest zbyt ciasny, oczka w ogóle nie da się przełożyć przez materiał. Jeśli jest natomiast za duży, oczko nie będzie miało dość materiału, o który mógłby się oprzeć brzeg podkładki, i szybko wyrwie się z wyrobu.

Każdy materiał ma jednak swoje właściwości. Oto jak prawidłowo przygotować otwór pod oczko w skórze, tekstyliach lub taśmach:

1. Skóra naturalna

Skóra naturalna jest podatnym materiałem, który bardzo dobrze nadaje się do nitowania oczek. Otwór można w niej wybić klasycznym dziurkaczem i młotkiem na desce do cięcia albo za pomocą prasy ręcznej i odpowiedniego przyrządu do dziurkowania.

• Uwaga na obrotowe szczypce do dziurkowania (porównanie wszystkich narzędzi do dziurkowania znajdą Państwo w artykule Dziurkacz do skóry i wodoodpornych taśm – porównanie narzędzi): do najmniejszego oczka ø 3,6 mm (otwór 3 mm) można w warsztacie wygodnie użyć także obrotowych szczypiec. Zawsze trzeba jednak najpierw sprawdzić średnicę oczka. Nasze obrotowe szczypce wybijają otwór o średnicy najwyżej 4,7 mm. Do oczek ø 5,2 mm i większych potrzebny będzie osobny dziurkacz o danym rozmiarze.

Tabela do dziurkowania skóry:

Rozmiar oczka	Odpowiedni rozmiar dziurkacza
ø 3,6 mm	Dziurkacz ø 3,0 mm
ø 5,2 mm	Dziurkacz ø 5,0 mm
ø 6,0 mm	Dziurkacz ø 6,0 mm
ø 7,0 mm	Dziurkacz ø 7,0 mm
ø 13,0 mm	Dziurkacz ø 13,0 mm

2. Tekstylia, skóry syntetyczne i ekoskóry

Tkaniny i syntetyczne zamienniki skóry mają skłonność do strzępienia się lub rwania pod wpływem naciągu.

• Jak postępować: miejsce, w którym ma znaleźć się oczko, trzeba zawsze najpierw wzmocnić. Najlepiej użyć usztywniacza do prasowania. Gdy materiał jest przeprasowany, otwór wybija się tak samo jak w skórze. Usztywniacz sprawi, że tkanina wokół oczka się nie spruje, a oczko z niej nie wypadnie.

3. Taśmy polipropylenowe

W przypadku klasycznych taśm tkanych o dziurkaczach należy całkowicie zapomnieć. Próba zrobienia w nich otworu mechanicznie to droga do katastrofy.

W taśmach polipropylenowych otwory wyłącznie się wytapia gorącą lutownicą. Tkane włókna syntetyczne są tak wytrzymałe, że zwykły dziurkacz albo ich w ogóle nie przetnie, albo błyskawicznie się przy tym zniszczy – ostrze pęknie lub całkowicie się stępi. Gorący grot lutownicy natomiast wytworzy czysty otwór, a wysoka temperatura jednocześnie niezawodnie zgrzeje brzegi wszystkich okolicznych włókien, dzięki czemu taśma się nie pruje.

4. Taśmy wodoodporne

Te nowoczesne taśmy łączą wewnętrzny tekstylny rdzeń syntetyczny i zewnętrzną ochronną powłokę z PVC. Właśnie z powodu wewnętrznej tkaniny wytrzymałościowej (która jest równie zdradliwa jak w taśmach PP) są dla zwykłych narzędzi do dziurkowania przeszkodą nie do przejścia. Zwykłe dziurkacze nie przetną jej czysto, włókna się postrzępią i grozi, że szybko zniszczą Państwo na nich drogie narzędzie. Jak ogólnie pracuje się z takimi taśmami, opisuje artykuł Jak pracować z wodoodpornymi taśmami: od wyboru po wykończenie.

• Jak postępować: do tych taśm potrzebne jest po prostu narzędzie ze specjalnie zmodyfikowanym ostrzem. Zamówiliśmy dla Państwa na zlecenie dziurkacze do wodoodpornych taśm do prasy ręcznej. Mają zmienioną geometrię wewnętrzną i wyjątkowo ostre, cienkie ostrza, które gładko przechodzą przez warstwę PVC i wewnętrzny rdzeń tekstylny bez jednego zadziora i bez ryzyka uszkodzenia narzędzia.

Ponieważ do obroży i taśm najczęściej używa się oczek o średnicy 5,2 mm i 6 mm, przygotowaliśmy dla tych dwóch rozmiarów dokładne przyrządy do dziurkowania na miarę.

Tabela do dziurkowania wodoodpornych taśm:

Rozmiar oczka:	Odpowiedni rozmiar dziurkacza:
ø 5,2 mm	Dziurkacz 5,2 mm
ø 6,0 mm	Dziurkacz 6,0 mm

Zanitowanie oczek: ręcznie czy w prasie

Gdy otwór jest gotowy, korpus oczka przekłada się przez niego od strony licowej. Od strony spodniej na wystający trzonek nakłada się płaską podkładkę. Teraz pozostaje już tylko zamocować oczko.

Ręcznie za pomocą nitownika i kowadełka

1. Materiał z oczkiem kładzie się licem do dołu na stalowym kowadełku.

2. Od strony spodniej (przez podkładkę) wkłada się do otworu nitownik.

3. Młotkiem mocno uderza się w nitownik. Trzonek oczka czysto rozklepuje się na płaskiej podkładce.

4. Efekt ręcznego zanitowania oczek ze strony spodniej (rewers) i licowej (awers).

Za pomocą prasy ręcznej

Ogólny przebieg pracy z prasą opisuje artykuł Nitowanie przy użyciu prasy ręcznej.

1. Do górnej i dolnej części prasy wsuwa się odpowiednie części tłoków. Za pomocą bocznych śrubek blokujących mocno się je dokręca.
2. Na dolną część tłoka nakłada się samo oczko (trzonkiem do góry), kładzie na nie taśmę lub skórę licem do dołu, a na wystający trzonek zakłada podkładkę.

3. Płynnym dociśnięciem dźwigni prasy zaciska się oczko bez wysiłku i równomiernie. Zaciskanie jest ciche i mają Państwo pewność, że wszystko leży symetrycznie.

4. Efekt zanitowania oczek w prasie ze strony spodniej (rewers) i licowej (awers).

Ważne uwagi z praktyki: na co zwrócić największą uwagę?

Nitowanie oczek nie jest żadną wiedzą tajemną, ale wystarczy kilka drobnych błędów przy przygotowaniu materiału, a wynik nie będzie prawidłowy. W naszym warsztacie zaobserwowaliśmy, gdzie najczęściej popełnia się błędy:

1. Zbyt duża średnica wybitego otworu

Jeśli oczko ma średnicę np. 6 mm, a wybity zostanie otwór 8 mm, jest to zasadniczy błąd. Oczko będzie w otworze luźne, brzeg podkładki nie będzie miał się o co oprzeć, a przy pierwszym mocniejszym szarpnięciu całe oczko od razu wyrwie się z materiału.

• Rozwiązanie:
  Zawsze należy trzymać się naszych zalecanych tabel. W podatnej skórze naturalnej otwór można zrobić śmiało odrobinę mniejszy, ponieważ skóra jest podatna, a oczko będzie w niej siedziało pięknie na styk. W wodoodpornych taśmach natomiast otwór wybija się dokładnie na wymiar oczka, aby nie miało w nim luzu i siedziało mocno.

2. Nitowanie w materiałach elastycznych (np. dzianiny i dresówka)

Materiały elastyczne cały czas pracują. Jeśli oczko zostanie założone na elastyczną tkaninę bez przygotowania, materiał rozciągnie się podczas zwykłego noszenia i ciągnięcia za sznurek. Tkanina po prostu wyśliźnie się spod oczka i oczko po krótkim czasie się wyrwie – sama metalowa podkładka w tym przypadku elastycznej tkaniny nie utrzyma.

• Rozwiązanie:
  Miejsce, w którym ma znaleźć się oczko, trzeba najpierw ustabilizować. W przypadku materiałów elastycznych rozwiązaniem jest wzmocnienie miejsca usztywniaczem do prasowania od strony spodniej i następnie obszycie otworu. Dopiero w tak mocno utrwalone i obszyte podłoże zakłada się oczko, które nie ma już szansy się wyrwać.

3. Nierówne guzy przy wytapianiu otworów w taśmach polipropylenowych (PP)

Podczas wytapiania otworu lutownicą taśma syntetyczna się topi, a wokół otworu powstają twarde, wypukłe guzy. Jeśli nitowanie zacznie się na tych nierównościach, podkładka nie przylegnie płasko, twardy plastik nie ustąpi, a oczko pod naciskiem prasy lub młotka często pęka. W przypadku taśm PP nie grozi wprawdzie tak duże ryzyko wyrwania oczka (ponieważ zgrzany brzeg sam w sobie jest bardzo twardy), ale odkształcenie pierścienia przez guzy zdarza się częściej.

Rozwiązanie:

• Na gorąco: dopóki wytopiony plastik jest jeszcze rozgrzany i plastyczny, kładzie się taśmę na gładkim, zimnym podłożu (np. gładkim betonie lub stalowym kowadełku) i szybko opukuje brzeg płaską stroną zimnego metalowego młotka. Plastik natychmiast stygnie i wyrównuje się do zupełnie płaskiej powierzchni.

• Na zimno: jeśli plastik mimo to stwardniał i utworzył guz, trzeba go ostrożnie obciąć szczypczykami. Jeśli przy tym zostaną naruszone zgrzane włókna, należy lekko opalić brzeg ponownie zapalniczką, aby taśma się nie zaczęła pruć.
  
• Uwaga na kształt otworu: przy lutownicy z uniwersalnym ostrosłupowym grotem otwór nie musi być dokładnie okrągły. Potrzebne jest albo trochę wprawy i praktyki, albo specjalna okrągła nasadka na lutownicę o dokładnej wielkości oczka, z którą praca jest najszybsza i najdokładniejsza.

4. Dobór właściwej długości trzonka oczka

Aby oczko dało się prawidłowo zanitować, trzonek po przełożeniu przez materiał i założeniu podkładki musi jeszcze wystawać na około 2–3 mm. Jeśli warstw materiału jest zbyt dużo, trzonek nie przejdzie dostatecznie daleko, nic nie wystaje nad podkładkę i oczka w ogóle nie da się połączyć. Jeśli natomiast materiał jest wyjątkowo cienki (np. delikatna tkanina lub cienka skóra syntetyczna), trzonek wystaje zbyt mocno i podczas zaciskania może się nie zanitować prawidłowo. Metal zamiast czystego zagięcia może się odkształcić, a delikatny materiał pod nim łatwo się podrze.

• Rozwiązanie:
  Oczko ø 5,2 mm z trzonkiem 5,5 mm pasuje do materiału o grubości około 3 mm, oczko ø 6 mm z trzonkiem 7 mm do materiału o grubości około 4,5 mm. Do grubszego materiału mamy niklowane oczka z dłuższym trzonkiem: ø 5,2 mm z trzonkiem 9 mm i ø 6 mm z trzonkiem 10 mm. Jeśli jednak oczko trzeba założyć na bardzo cienki materiał, można zastosować rymarski trik: podłożyć od strony spodniej dodatkowy kawałek twardego materiału (np. odcinek skóry naturalnej, skóry syntetycznej lub grubszej tkaniny usztywniającej). Materiał uzyska w ten sposób potrzebną grubość, oczko po zaciśnięciu pięknie „zagryzie się” w materiale i będzie mocno trzymać na swoim miejscu.

Podsumowanie

Niezależnie od tego, czy zabierają się Państwo za wykonanie skórzanego paska, wytrzymałej obroży dla psa z wodoodpornej taśmy czy plandeki na przyczepę, podstawą powodzenia są dobrze dobrany dziurkacz i solidne metalowe oczko. Z naszym poradnikiem i właściwymi przyrządami do prasy lub do nitowania ręcznego praca pójdzie gładko.