Nity miedziane i mosiężne z podkładką: jak nitować krok po kroku

Nity miedziane i mosiężne z podkładką należą do wytrzymałych połączeń kaletniczych i rymarskich. Stosuje się je głównie tam, gdzie nit ma dobrze trzymać, gdzie połączenie będzie mocno obciążone albo gdzie nit ma być jednocześnie widocznym szczegółem rzemieślniczym. Spotkają Państwo je na przykład w skórzanych obrożach, smyczach, szelkach, paskach, torbach i innych wyrobach ze skóry, gdzie oprócz wytrzymałości pełnią także wyraźną funkcję dekoracyjną.

W odróżnieniu od zwykłych nitów rymarskich liczy się tu nie tylko właściwy rozmiar nitu, ale także długość trzpienia, osadzenie podkładki i rozklepanie końca. Dlatego ten typ nitów zasługuje na osobną instrukcję.

W tym artykule wyjaśniamy, jak działają nity miedziane i mosiężne z podkładką, według czego dobrać odpowiedni rozmiar, jakie narzędzia będą potrzebne i jak nitować krok po kroku.

Jak działa nit z podkładką

Nity miedziane i mosiężne z podkładką składają się z dwóch części: nitu z trzpieniem i osobnej podkładki. Trzpień przeprowadza się przez przygotowany otwór w materiale, z drugiej strony nakłada się na niego podkładkę i za pomocą nitownika dobija ją do materiału.

Nadmiar trzpienia obcina się, a pozostałą część rozklepuje w docelowy łeb nitu. W ten sposób powstaje wytrzymałe, nierozłączne połączenie.

Właśnie praca z podkładką, długością trzpienia i rozklepywaniem końca odróżnia ten typ nitów od popularniejszych nitów rymarskich.

Miedź czy mosiądz: który wariant wybrać

Nity miedziane i mosiężne z podkładką działają na tej samej zasadzie. Różnica dotyczy głównie materiału, wyglądu i tego, jak nity będą prezentować się na gotowym wyrobie.

Nity miedziane mają charakterystyczny ciepły, czerwonawy odcień. Na skórzanych wyrobach prezentują się wyraziście i rzemieślniczo, a najlepiej wyglądają tam, gdzie nit ma być widocznym elementem projektu.

Nity mosiężne mają złocisty odcień i dobrze pasują do mosiężnych okuć. Jeśli więc w wyrobie użyto mosiężnych sprzączek, półkółek, karabińczyków lub innych elementów, mosiężny nit pomoże ujednolicić jego wygląd.

Co dzieje się z miedzią i mosiądzem z czasem

W przypadku miedzi i mosiądzu trzeba liczyć się z tym, że ich wygląd może zmieniać się podczas użytkowania. Oba materiały mogą z czasem ciemnieć, tracić pierwotny połysk i pokrywać się patyną. Nie jest to wada, lecz naturalna właściwość tych metali.

Wilgoć i woda mogą ten proces przyspieszyć. Jeśli wyrób często styka się z wodą, potem, deszczem lub wilgotnym otoczeniem, nity mogą szybciej ściemnieć lub może się na nich pojawić utlenienie powierzchni. Na miedzi przy długotrwałym działaniu wilgoci i powietrza może powstać typowa zielononiebieska patyna. Wygląd mosiądzu może zmieniać się w kierunku ciemniejszych, bardziej matowych odcieni.

Nie oznacza to jednak, że nit jest automatycznie wadliwy lub niesprawny. W przypadku miedzi patyna jest zwykłą, naturalną reakcją powierzchni i w niektórych warunkach może tworzyć nawet warstwę ochronną. W przypadku mosiądzu, który jest stopem miedzi i cynku, warto pamiętać o ryzyku korozji przy długotrwałym lub agresywnym działaniu wody i otoczenia. Dlatego przy wyrobach, które będą często mokre, opłaca się brać pod uwagę nie tylko wygląd, ale też regularną kontrolę połączenia.

Aby nity dłużej pozostały błyszczące, należy trzymać je w suchości, po zamoczeniu wyrób osuszyć, a w razie potrzeby od czasu do czasu delikatnie je oczyścić lub przepolerować. Jeśli natomiast naturalna patyna nie przeszkadza, nity miedziane i mosiężne mogą z czasem zyskać wyrazistszy, rzemieślniczy wygląd.

Jak dobrać odpowiedni rozmiar nitu

W przypadku nitów miedzianych i mosiężnych z podkładką dobiera się przede wszystkim rozmiar nitu i długość trzpienia. W opisach może pojawić się też określenie „trzon”. W artykule oznacza ono tę samą część nitu: tę, która przechodzi przez materiał i na którą nakłada się podkładkę.

Rozmiar nitu

Nity z podkładką oferujemy w dwóch rozmiarach: z łbem 9 mm (trzpień 3 mm, w przypadku miedzi 3,3 mm) i z łbem 12 mm (trzpień 4 mm). Długości trzpienia wynoszą 14, 20 i 26 mm. Większy nit ma większy łeb i grubszy trzpień, mniejszy nit ma mniejszy łeb i cieńszy trzpień.

Do mniejszych wyrobów lub węższych elementów materiału nadaje się mniejszy nit. Do większych wyrobów, szerszych elementów, grubszego materiału lub mocniej obciążonych połączeń należy wybrać większy nit.

Warto też pamiętać o wyglądzie. Na gotowym wyrobie widać z jednej strony pierwotny łeb nitu, a z drugiej rozklepany koniec trzpienia, dlatego rozmiar nitu powinien pasować do ogólnego wyglądu wyrobu.

Długość trzpienia

Długość trzpienia dobiera się do liczby łączonych warstw materiału i grubości całej warstwy. Im grubszy materiał, tym dłuższy trzpień będzie potrzebny.

Po przeprowadzeniu nitu przez materiał musi zostać dość miejsca na nałożenie podkładki i późniejsze nitowanie. Długość trzpienia należy dobrać tak, aby po osadzeniu podkładki trzpień wystawał nad nią o 2–4 mm, bo tyle metalu zostanie rozklepane w łeb. Do grubości materiału trzeba więc dodać grubość podkładki i 2 do 4 mm.

Zbyt krótki trzpień nie pozwoli prawidłowo zanitować. Zbyt długi przeszkadza mniej, ale po osadzeniu podkładki trzeba go odpowiednio skrócić.

Jak przygotować otwór w materiale

Otwór wykonuje się według średnicy trzpienia: do trzpienia 3 mm służy dziurkacz 3 mm, do trzpienia 4 mm dziurkacz 4 mm (w przypadku miedzianego nitu z trzpieniem 3,3 mm również 3 mm). Rozmiar zawsze warto sprawdzić na próbce materiału. Nit powinien przejść przez materiał, ale nie powinien się niepotrzebnie luzować w otworze.

Gdy otwór będzie zbyt mały, trzpienia nie uda się przeciągnąć przez materiał albo materiał ulegnie uszkodzeniu. Gdy będzie zbyt duży, nit nie będzie dobrze osadzony i połączenie może nie trzymać prawidłowo.

Jakie narzędzia będą potrzebne

Zanim zaczną Państwo nitować, należy przygotować nit, podkładkę i odpowiednie narzędzia:

• nity miedziane lub mosiężne z podkładką,
• dziurkacz lub dziurkacz rewolwerowy do wykonania otworu,
• nitownik dobrany do średnicy łba nitu,
• młotek,
• szczypce tnące do skracania trzpienia,
• twardą podkładkę roboczą, np. granitową płytę lub kowadełko,
• ewentualnie papier ścierny lub ręczną frezarkę do wygładzenia nierówności w nitowniku.

Najważniejszym narzędziem jest nitownik. Ma dwie części robocze: otwór do osadzenia podkładki i zagłębienie do właściwego zanitowania. Dzięki niemu podkładkę prawidłowo dobija się do materiału, a następnie wykonuje czystsze zakończenie nitu.

W nitowniku warto sprawdzić, czy w zagłębieniu nie zostały po produkcji drobne zadziory lub ostre krawędzie. Jeśli tak, można je delikatnie wygładzić papierem ściernym lub ręczną frezarką, aby podczas nitowania nie uszkadzały łba nitu.

Którą stronę nitu wybrać jako widoczną

Jeszcze przed samym nitowaniem warto zdecydować, która strona wyrobu będzie bardziej widoczna, a która będzie przylegać do skóry, sierści lub innego wrażliwego materiału.

Z jednej strony widać pierwotny gładki łeb nitu, z drugiej podczas nitowania powstaje nowy, rozklepany łeb. Obie strony mogą być widoczne, zależy to od wyglądu wyrobu i od tego, jak zakończony zostanie nit.

Jeśli jedna strona wyrobu będzie przylegać bezpośrednio do skóry lub sierści, bezpieczniej jest odwrócić w tę stronę pierwotny gładki łeb nitu. Rozklepaną stronę trzeba zawsze starannie sprawdzić, aby nie została na niej żadna ostra krawędź.

Nitowanie krok po kroku

Gdy przygotowany jest odpowiedni nit, otwór w materiale i potrzebne narzędzia, można przystąpić do samego nitowania.

1. Włożenie nitu w przygotowany otwór

Nit przeprowadza się przez przygotowany otwór w materiale. Z góry należy ustalić, po której stronie ma znaleźć się pierwotny gładki łeb nitu, a po której zostanie wykonany nowy, rozklepany łeb.

2. Nałożenie podkładki

Na trzpień nakłada się podkładkę. Podkładkę nakłada się z tej strony materiału, po której trzpień zostanie następnie skrócony i uformowany zostanie rozklepany łeb nitu.

3. Dobicie podkładki do materiału

Na trzpień nakłada się nitownik tą częścią, która służy do osadzania podkładki. Podkładki nie należy dobijać jednym mocnym uderzeniem. Lepiej pracować stopniowo, kilkoma mniejszymi uderzeniami.

Celem jest, aby podkładka gładko przylegała do materiału. Nie powinna pozostać luźna, ale nie należy też wbijać jej zbyt głęboko w skórę.

4. Skrócenie nadmiaru trzpienia

Po osadzeniu podkładki nadmiar trzpienia skraca się szczypcami tnącymi. Odcięty kawałek metalu odskakuje, dlatego podczas cięcia trzpień warto przytrzymać przez kawałek szmatki i pracować w okularach ochronnych. Nad podkładką musi zostać tyle materiału, aby można go było bezpiecznie rozklepać w nowy łeb nitu.

Orientacyjnie można trzymać się zakresu około 2 do 4 mm, zależnie od rozmiaru nitu. Przy mniejszych nitach może wystarczyć około 2 mm, przy większych nitach lub przy wyraźniejszym kształtowaniu łba może być potrzebne nieco więcej materiału.

Praktycznie jest ciąć trzpień dwuetapowo. Najpierw szczypcami nacina się go mniej więcej do połowy grubości, potem szczypce obraca się o 90° i dociąga cięcie. Dzięki temu powstaje ścięcie, które potem dobrze się rozklepuje i przygotowuje do właściwego zanitowania.

5. Uformowanie łba nitu

Powstałe ścięcie można najpierw lekko rozklepać młotkiem. Następnie używa się drugiej części nitownika, czyli zagłębienia przeznaczonego do zanitowania.

Kilkoma mniejszymi uderzeniami i lekkim ruchem obrotowym formuje się końcowy łeb nitu. Nie trzeba używać niepotrzebnie dużej siły. Ważniejsze jest stopniowe kształtowanie.

6. Kontrola gotowego nitu

Na koniec gotowy nit trzeba sprawdzić palcem. Nie powinna na nim zostać żadna ostra krawędź, która mogłaby podrapać skórę, uszkodzić skórę wyprawioną, zaczepić o tkaninę lub przedrzeć inny materiał.

Sposoby wykończenia łba nitu

W przypadku nitów miedzianych i mosiężnych z podkładką można wpłynąć także na wygląd nowo uformowanego łba. Zależy to od użytych narzędzi i od tego, jaki efekt pasuje do danego wyrobu.

Czyste wykończenie nitownikiem

Najpopularniejszym wariantem jest wykończenie nitownikiem. Po osadzeniu podkładki i skróceniu trzpienia używa się zagłębienia w nitowniku i kolejnymi mniejszymi uderzeniami formuje gładszy i bardziej regularny łeb nitu.

Ten wariant sprawdza się tam, gdzie zależy na czystym i kontrolowanym wykończeniu. Nitownik i kowadełko stosuje się tak samo jak przy zwykłych nitach, zob. Nitowanie ręczne.

Bardziej rustykalne wykończenie młoteczkiem

Jeśli zależy na wyraźniejszym, ręcznym wyglądzie, gotowy łeb nitu można jeszcze lekko obrobić, delikatnie go ostukując młoteczkiem. Nadaje się do tego na przykład mniejszy młoteczek kowalski z kulistą główką, który tworzy na metalu bardziej nieregularną strukturę.

Podobny efekt można uzyskać innym odpowiednim młoteczkiem. Liczy się głównie kształt główki młotka i ślad, jaki zostawia na metalu. Ważne, by pracować stopniowo, mniejszymi uderzeniami, a na końcu sprawdzić, czy na nicie nie została żadna ostra krawędź.

Rozklepanie płaskim młotkiem

Inną możliwością jest po skróceniu trzpienia nieużywanie nitownika i rozklepanie nitu bezpośrednio młotkiem z płaską główką. Powstały łeb będzie wyglądał inaczej niż przy użyciu nitownika i może się sprawdzić tam, gdzie zależy na bardziej widocznym ręcznym wykonaniu.

W tym wariancie trzeba pracować ostrożnie, aby łeb nitu rozklepał się równomiernie i nie powstały na nim ostre krawędzie.

We wszystkich wariantach gotowy łeb nitu trzeba na koniec sprawdzić palcem. Nie powinien mieć ostrej krawędzi ani wystającego elementu, który mógłby uszkodzić materiał lub być nieprzyjemny podczas użytkowania.

Praktyczne wskazówki przy nitowaniu

Przy pracy z nitami miedzianymi i mosiężnymi z podkładką opłaca się skorzystać z kilku prostych pomocy, które ułatwią pracę i pozwolą uzyskać czystszy efekt.

Pomoc do ochrony podkładki i oznaczenia długości

Podczas skracania trzpienia można posłużyć się kawałkiem papieru lub innego cienkiego materiału. Nakłada się go na trzpień nad podkładkę i wykorzystuje jako prostą pomoc.

Pomaga w dwóch sprawach:

• chroni podkładkę przed uszkodzeniem podczas cięcia,
• ułatwia ocenę, w którym miejscu skrócić trzpień.

Dzięki temu łatwiej dopilnować, aby nad podkładką zostało około 2 do 4 mm materiału, zależnie od rozmiaru nitu i oczekiwanego zakończenia łba.

Podkładanie cieńszych materiałów

Przy nitowaniu cieńszego materiału, na przykład cieńszej skóry lub tkaniny, pomocny może być kawałek grubszej skóry. Nakłada się go na trzpień jeszcze przed miedzianą lub mosiężną podkładką.

Pomocnicza skórzana podkładka rozkłada nacisk i może się przydać zwłaszcza przy materiałach, które podczas nitowania mogłyby się odkształcić lub uszkodzić.

Polerowanie łba nitu

Wygląd gotowego nitu można zmienić także przez polerowanie. Łeb nitu najpierw delikatnie szlifuje się papierem ściernym, stopniowo przechodząc na drobniejszą gradację, aż powierzchnia stanie się gładsza.

Aby uzyskać wyższy połysk, można użyć pasty polerskiej. Nakłada się ją na kawałek skóry naturalnej i delikatnie poleruje łeb nitu. Ten krok nie jest konieczny dla działania połączenia, ale może się przydać tam, gdzie nit ma wyglądać czyściej, bardziej błyszcząco lub lepiej pasować do całości wyrobu.

Najczęstsze błędy przy nitowaniu

W przypadku nitów miedzianych i mosiężnych z podkładką decydują głównie właściwa długość trzpienia, dokładnie przygotowany otwór i staranne wykończenie. Najczęstsze błędy powstają wtedy, gdy któryś z tych kroków wykonuje się w pośpiechu.

Należy uważać przede wszystkim na:

• zbyt krótki trzpień, który nie zostawia dość materiału na uformowanie łba nitu,
• zbyt duży otwór, w którym nit nie siedzi mocno,
• podkładkę, która pozostaje luźna i nie przylega do materiału,
• zbyt mocne uderzenia młotkiem, które mogą uszkodzić podkładkę lub materiał,
• źle obcięty trzpień,
• ostre krawędzie na gotowym łbie nitu.

Po zakończeniu pracy nit zawsze trzeba sprawdzić nie tylko wzrokiem, ale i palcem. Gotowe połączenie powinno być mocne, bez luzu i bez ostrych krawędzi. Jeśli wyrób będzie stykać się ze skórą, sierścią lub tkaniną, ta kontrola jest szczególnie ważna.

Podsumowanie

Nity miedziane i mosiężne z podkładką to nie tylko praktyczny sposób na wytrzymałe połączenie. Na gotowym wyrobie często pełnią też rolę wyrazistego elementu dekoracyjnego. Miedziany lub mosiężny łeb wyróżnia się na gotowym wyrobie, zwłaszcza na skórze.

Aby efekt naprawdę dobrze wyglądał, opłaca się nie spieszyć. Należy dopilnować właściwego rozmiaru nitu, czystego otworu, dobrze osadzonej podkładki i starannie obrobionego łba bez ostrych krawędzi. W tym typie nitowania nie liczy się bowiem siła, lecz dokładność, cierpliwość i odpowiednie narzędzia.

Gdy wszystko się uda, powstanie połączenie, które nie tylko trzyma, ale też dodaje wyrobowi piękny metalowy szczegół.