Nitowanie ręczne to podstawowa umiejętność każdego rymarza. Nie potrzeba drogich maszyn, wystarczy kilka właściwych narzędzi i odrobina wprawy. Pokazujemy, jak nitować, aby połączenia wyglądały solidnie nawet bez prasy – niezależnie od tego, czy pracują Państwo z klasyczną skórą, czy z nowoczesnymi wodoodpornymi taśmami.
Przygotowanie otworów i potrzebne narzędzia
Aby nit siedział dokładnie, a połączenie wyglądało solidnie, podstawą jest czysto i prostopadle wybity otwór. W zależności od tego, czy pracują Państwo ze skórą, czy z wodoodporną taśmą, należy przygotować następujące wyposażenie:
Młotek rymarski: dlaczego zrezygnować ze zwykłego młotka?
Do czystego przecięcia materiału najlepiej nadaje się cięższy młotek rymarski (nylonowy lub drewniany). Większa masa narzędzia zapewnia odpowiednią bezwładność, dzięki której skóra i wewnętrzna tkanina taśmy zostają przecięte czysto i bez zbędnego wysiłku. Przy zbyt lekkich młotkach trzeba w narzędzie uderzać wielokrotnie, co jest nie tylko męczące, ale też niepotrzebnie obciąża ostrze wybijaka i sam materiał.



Materiał główki młotka (np. twardy nylon) jest kluczowy – przy uderzeniu „metal o metal” dochodzi do odkształcenia i rozklepania końców wybijaków, co drastycznie skraca ich żywotność. Dobry młotek znacznie lepiej pochłania ponadto odrzut. Praca jest więc cichsza, dokładniejsza i nawet po dłuższym nitowaniu nie boli ręka.
Podkładka gumowa: tarcza ochronna dla narzędzi
Bez dobrej podkładki do wybijania nie obejdzie się. Kładzie się ją bezpośrednio pod materiał, aby ostrze wybijaka po przejściu przez skórę lub taśmę nie uderzyło w twardy stół. Dobra płyta (gumowa lub plastikowa) sprawia, że wybijak nie stępi się ani nie złamie od razu.

Szczypce do dziurkowania i wybijaki do skóry
Do pracy ze skórą i innymi miękkimi materiałami mogą Państwo wybrać jedną z dwóch dróg:
Szczypce do dziurkowania: szybkość przy okazjonalnej pracy
To najpopularniejszy wybór ze względu na szybkość i uniwersalność. Dużą zaletą jest to, że w jednym narzędziu dostępnych jest od razu sześć różnych rozmiarów otworów, które przełącza się w razie potrzeby obrotem głowicy. W niektórych modelach praktyczna jest możliwość wymiany pojedynczych wybijaków – jeśli jeden z nich stępi się od częstego używania lub ulegnie uszkodzeniu, nie trzeba od razu kupować nowych szczypiec, wystarczy wymienić tylko uszkodzony element.

Klasyczne wybijaki (dziurkacze)
Są skonstruowane tak, aby dzięki cieńszym ściankom przecinać skórę czysto i z minimalnym oporem. Zapewniają precyzyjne, prostopadłe przecięcie, które w nitowaniu ręcznym jest kluczowe.


Dziurkowanie wodoodpornych taśm: gdy szczypce nie wystarczają
Wodoodporne taśmy mają wewnątrz mocne wzmocnienie tekstylne, które stawia duży opór podczas dziurkowania. Wszystkie narzędzia porównujemy w artykule Dziurkacz do skóry i wodoodpornych taśm – porównanie narzędzi. Zwykłe narzędzia do skóry (w tym szczypce do dziurkowania) bardzo szybko tępią się o tę tkaninę, a wybijak może pęknąć już po kilku otworach.

Aby uzyskać czysty efekt bez strzępiących się włókien, konieczne jest dlatego stosowanie wymiennych wybijaków. Przecinają one tekstylny środek taśmy gładko i bez odkształcania materiału. Są uniwersalne – można je nałożyć na ręczną stalową rękojeść albo później wykorzystać w prasie ręcznej.

Wybór nitu: otwarty czy zamknięty?
Zanim przejdziemy do wyboru narzędzi do samego nitowania, ważne jest, aby wiedzieć, jaki rodzaj nitu trzyma się w dłoni. Choć nituje się je podobnie, każdy z nich wymaga innego podejścia do podkładu.
Nit otwarty (jednostronny): ma spodnią stronę płaską z widoczną wnęką i można go nitować na dowolnym równym, twardym podkładzie.

Nit zamknięty (dwustronny): ma oba łebki wypukłe i jest widoczny zarówno od strony licowej, jak i rewersu. Aby zachować ich kształt, trzeba użyć kowadełka z wgłębieniem.

Narzędzia do nitowania ręcznego
Gdy wiadomo już, czy będzie to nit otwarty, czy zamknięty, można przygotować odpowiedni zestaw narzędzi. Właściwe połączenie nitownika i podkładu sprawia, że nit nie odkształci się podczas uderzenia.

Nitownik ręczny
- Metalowe narzędzie z wgłębieniem na końcu, które dokładnie odpowiada wielkości łebka nitu. Stosuje się je do obu typów nitów, aby górny łebek po uderzeniu młotkiem pozostał ładnie okrągły.

Kowadełko a twardy podkład
Przy nitowaniu ręcznym wybór podkładu jest równie ważny jak samo uderzenie. O wyborze podkładu decyduje rodzaj osadzanego nitu:
Jak nitować nity zamknięte
Tu kowadełko z wgłębieniem jest niezbędne. Gdyby okrągły łebek położyć na równej płycie, uderzenie nieestetycznie by go spłaszczyło. Wgłębienie w kowadełku sprawia, że nit z obu stron pozostaje równo zaokrąglony.

Nitownik i kowadełko Profi tworzą zestaw, a ich wgłębienia muszą dokładnie odpowiadać średnicy łebka nitu. Jeśli wgłębienie jest większe niż łebek nitu, nit nie będzie w nim mocno siedział. Podczas uderzenia przesunie się w gnieździe, straci prostopadłość i całe połączenie się przekrzywi. Gdy narzędzie jest zbyt małe, krawędzie wgłębienia „wgryzą się” z kolei w łebek i na obwodzie powstaną nieestetyczne wgniecenia.
Jak nitować nity otwarte
W przypadku nitów otwartych można natomiast obejść się bez wgłębienia. Ponieważ spodnia strona nitu jest płaska, nie potrzeba dla niej specjalnego gniazda i w zupełności wystarczy dowolna mocna i twarda powierzchnia, taka jak stalowa płyta, granit lub marmur.

Jeśli mają Państwo nasze kowadełko Profi, mogą Państwo użyć go do obu typów nitów. Nity zamknięte nituje się we wgłębieniu, a gdy trzeba zanitować nit otwarty, wystarczy obrócić kowadełko wgłębieniem w dół. Uzyskuje się w ten sposób równą i twardą stalową powierzchnię.
Rozmiar nitu
Właściwie dobrany rozmiar to podstawa mocnego połączenia. Przy wyborze nitu trzeba znać łączną grubość łączonych materiałów i dodać do niej potrzebny naddatek trzonu na rozklepanie:
- Przy cieńszych materiałach: trzon powinien być o 2 mm dłuższy niż łączna grubość łączonych warstw.
- Przy grubszych materiałach: trzon powinien być o 3 mm dłuższy niż łączna grubość łączonych warstw.

Szczegółowy przegląd wszystkich typów, materiałów i rozmiarów nitów znajdą Państwo w osobnym artykule:
Jak dobrać właściwą średnicę otworu?
Aby nit w połączeniu spełniał swoją funkcję, otwór musi odpowiadać grubości jego trzonu. Zbyt duży otwór może sprawić, że połączenie straci stabilność, natomiast zbyt mały niepotrzebnie obciąża materiał przy przeciąganiu. Przy wyborze wybijaka zasadnicze znaczenie mają właściwości materiału, z którym się pracuje:
- Skóra: polecamy wybrać wybijak nieco mniejszy niż średnica trzonu nitu. Skóra jest podatna i dzięki naturalnej elastyczności dopasuje się do trzonu nitu. Nit mocno siedzi wówczas w otworze, a materiał ściśle go obejmuje.
- Wodoodporna taśma: tu należy natomiast wybrać wybijak, który dokładnie odpowiada średnicy trzonu. Wodoodporne taśmy są bowiem wyjątkowo wytrzymałe i w przeciwieństwie do skóry w ogóle nie są sprężyste. Ponieważ materiał się nie rozciągnie, trzon nitu musi swobodnie przejść przez otwór, bez przepychania go siłą.
| Kod nitu | Wybijak do skóry | Wybijak do wodoodpornej taśmy |
| 20 Z | 2,5 mm | 3 mm |
| 66 Z | 2,5 mm | 3 mm |
| 63 Z | 2,5 mm | 3 mm |
| 70 Z 8mm | 2,5 mm | 3 mm |
| 79 Z | 3,5 mm | 4 mm |
| 70 Z | 2,5 mm | 3 mm |
| 72 Z | 3,5 mm | 4 mm |
| 70 Z 13mm | 2,5 mm | 3 mm |
| 75 Z | 3,5 mm | 4 mm |
| 79 Z 15mm | 3,5 mm | 4 mm |
| 70 Z 11mm | 3,5 mm | 4 mm |
Tabela dotyczy nitów ze stali i mosiądzu. Nity ze stali nierdzewnej 72 Z – SS i 75 Z – SS mają trzon 3 mm; należy użyć takich samych wybijaków jak przy 70 Z (2,5 mm do skóry, 3 mm do taśmy).
Ponieważ różne rodzaje skór i taśm mogą zachowywać się odmiennie, zalecamy zawsze najpierw sprawdzić odpowiedni rozmiar otworu na próbce materiału.
Jak nitować ręcznie? (krok po kroku)
Gdy otwory są gotowe, pozostaje już tylko prawidłowo osadzić nity i je rozklepać. Wystarczy zachować kilka podstawowych kroków, a efekt będzie wyglądał świetnie.
1. Złożenie nitu
Trzon nitu należy przełożyć przez otwór od strony rewersu.


Od strony licowej należy nałożyć łebek. Powinno być słychać lekkie „kliknięcie”. Dzięki wgłębieniu łebek utrzyma się na trzonie i nit nie rozpadnie się podczas manipulowania.


2. Przygotowanie podkładu
Tu należy zwrócić uwagę tylko na to, jaki nit akurat się trzyma:
- Nit zamknięty: dolny łebek nitu osadza się we wgłębieniu w kowadełku, aby pozostał ładnie okrągły.


- Nit otwarty: nit kładzie się płaską stroną na dowolnej równej stalowej powierzchni (lub na odwróconym kowadełku).



3. Założenie nitownika
Wgłębienie nitownika należy nałożyć na górny okrągły łebek nitu. Przede wszystkim trzeba uważać, aby nitownik był ustawiony całkowicie prostopadle do podkładu. Przy trzymaniu go ukośnie trzon nitu mógłby uciec na bok lub wychylić się z osi, przez co cały łebek osiadłby na materiale krzywo.

4. Uderzenie młotkiem
Nitownik należy mocno chwycić i średnio silnym, prostopadłym uderzeniem młotka zanitować nit. Trzon nitu musi wewnątrz łebka równomiernie się rozszerzyć i mocno ścisnąć obie warstwy materiału.

5. Kontrola
Zanim wyrób zostanie odłożony, należy sprawdzić wynik, patrząc z profilu. Oba łebki nitu muszą leżeć w jednej osi (dokładnie naprzeciw siebie). Jeśli nit jest odkształcony albo łebki są względem siebie przesunięte lub przekrzywione, prawdopodobnie wybrano zbyt długi trzon albo nitownik nie był podczas uderzenia ustawiony prostopadle do podkładu.


Kiedy zamienić młotek na prasę do nitowania?
Nitowanie ręczne to świetny sposób na rozpoczęcie przygody z rzemiosłem albo na nitowanie w trudno dostępnych miejscach. Ma swój niepowtarzalny urok. Jeśli jednak okaże się, że nituje się setki wyrobów tygodniowo, a ręka zaczyna protestować, być może nadszedł czas, by rozejrzeć się za prasą do nitowania.
Prasa wymaga wprawdzie nieco większej inwestycji, ale odwdzięczy się tym, że każdy nit będzie równy i taki sam jak pozostałe, i to bez większego wysiłku.

Chcą Państwo wiedzieć, czym różni się praca z prasą i jakie korzyści przynosi? Zapraszamy do lektury kolejnego artykułu:
Niezależnie od tego, czy pozostaną Państwo przy rzetelnej pracy z młotkiem, czy przejdą do prasy, najważniejsza jest radość z tworzenia. Najważniejsze, aby łebki siedziały prostopadle, a połączenie trzymało.
Dzień dobry. Chcę wyprodukować obrożę dla psa. Czy możecie mi pomóc dobrać wszystkie wymagane produkty do moich potrzeb?
Witam, chętnie pomożemy. Z drugiej strony staraliśmy się zawrzeć wszystko w artykule. Co konkretnie Pana interesuje?